بسم الله الرحمن الرحیم
گزیده احکام ماه مبارک رمضان.
مطابق با فتوای حضرت امام (ره) ومراجع عظام تقلید افغانستان.
.
پیش گفتار:
در ماه مبارک رمضان، قرآن برای راهنمائی مردم، بیان راه روشن، هدایت وجدا ساختن حق ازباطل نازل شده است، پس هرکه این ماه را دریابد، باید درآن روزه بدارد، وهرکس که بیماریا درسفرباشد به همان مقداراز روزهای دیگر- روزه بگیرد- خدابرای شماراحتی وآسانی میخواهد وخواهان سختی برای شما نیـست، وبایدکه آن شمار راکامل کنید، وخدارابدان سبب که راهنماییتان کرده است به بزرگی یادکنید، باشدکه سپاسگزارباشید. (سوره بقره آیه 185).
راهنمای استفاده ازاحکام ماه رمضان.
جهت سهولت، بهره برداری واستفاده صحیح ازحواشی مراجع عظام تقلید وجلوگیری ازهرگونه پیش داوری، این مطالب را بادقت مطالعه بفرمائید.
1- متن اصلی احکام که با حروف بزرگتر نوشته شده است مطابق بافتوای حضرت امام خمینی رحمةالله علیه است. 2- چون مقام معظم رهبری مقلدین خودشان رابه استفاده از رساله حضرت امام دلالت داده اندلهذا شامل فتوای ایشان نیز میباشد. (مقام معظم رهبری درجواب استفتائی فرموده اندکدرمسائل عمومی که نوجوانان عزیزبه آن احتیاج دارندمی توانند ازرساله حضرت امام-رضوان الله تعالی علیه- استفاده نمایند. راهنمای فتاوا-محمدحسین فلاح زاده –چاپ سوم ص 13) 3- چون این جزوه دراختیارهم وطنان افغانی قرارمی گیرد اهمیت بیشتربه فتاوی مراجع معظم تقلید اهل افغانستان داده شده است، برخی ازفتاوی آنان به صورت تبصره بیان شده است که دررساله حضرت امام (ره) نبوده است. 4- اگر تفاوتی در فتوی یامتن مسئله بوده است در پاورقی به صورت کامل آن تفاوت یا فتوی بیان شده است، ولی اگر تفاوتی نداشته چیزی درپاوقی نیامده یعنی مطابق با فتوی حضرت امام بوده است. البته بعضی ازتفاوتهای لفظی فقط بخاطرکه ظرافت معنی درکلام حفظ شود بیان شده است. 5- اگرنام مرجعی قبل ازدیگران بیان شده است دلیل براعلمیت یا افضلیت ایشان نیست. 6-اگردرجائی فقط چندکلمه تفاوت داردآن کلمات نوشته وآنچه مطابق است بانقطه چین مشخص شده است.
.
(2).
راه ثابت شدن اول ماه.
اگرچه مراجع عظام تقلید، در توضیح المسائل خودشان بعد ازاحکام ماه رمضان به این مسئله پرداختهاند. اماازآنجائی که برای شناخت اول ماه مبارک رمضان جهت وجوب روزه گرفتن واول ماه شوال عید سعید فطرجهت ترک روزه که روزه درآن روز حرام است برای هردو به ثابت شدن اول ماه ضرورت داریم لذااول به این مسئله میپردازیم.
مسئله 1- اول ماه به پنج چیزثابت میشود. (1).
اول : آن که خود انسان ماه راببیند. (2).
تبصره:همه مراجع دیدن ماه رافقط باچشم غیرمسلح بدون استفاده ازدستگاه معتبر میدانند. مگرمقام معظم رهبری (مدظله) ومرحوم آیت الله فاضل (ره) ایشان میفرمایند بااستفاده ازچشم مسلح دستگاهای نجومی وتلسکوپ اول ماه ثابت میشود.
دوم : عدهای که ازگفته آنان یقین پیدامی شود، بگویند ماه رادیده ایم، وهمچنین است هرچیزی که به واسطه آن یقین پیداشود. (3).
سوم دومرد عادلبگویندکه درشب ماه رادیده ایم، ولی اگر صفت ماه رابرخلاف یکدیگربگویند، یا شهادتشان خلاف واقع باشد-مثل اینکه بگویند داخل دایره ماه طرف افق بود-اول ماه ثابت نمیشود. امااگردرتشخیص بعض از خصوصیات اختلاف داشته باشند-مثل آن که یکی بگویدماه بلند بودودیگری بگوید نبود-به گفته آنان اول ماه ثابت میشود. ( 4).
چهارم : سی روز ازاول ماه شعبان بگذرد که به واسطه آن اول ماه رمضان ثابت میشود، (5).
(1) آیت الله العظمی موحدی نجفی:اول ماه به یکی از پنج را ثابت میشود. آیت الله العظمی فیاض:اول ماه ازپنج راه ثابت میشود.
(2) آیت الله العظمی موحدی نجفی:بدون استفاده ازدستگاه ببیند.
.آیت الله العظمی فیاض: باچشم غیر ملسح ببیند یابه تواترثابت شود.
(3) آیت الله العظمی فیاض:عدهای زیادی که ازگفته آنان یقین یااطمینان حاصل شودبگویندماه رادیده اندالبته بادرنظرگرفتن صفات شهودوحالات آنان ازجهت راستگوئی ودروغ گوئی واشتباه وعدم آن.
آیت الله العظمی موحدی نجفی :یقین یااطمینان پیدامی شودبگویند ماه را دیدهایم، وهمچنین است هرچیزی که به واسطه آن یقین یااطمینا پیدامیشود.
آیت الله العظمی محقق کابلی:یقین یا اطمینان پیدامی شود.
(4) آیت الله العظمی فیاض: بینه که دومردعادل شهادت بدهند که درشب ماه را دیدهاند به شرط آن که قراینی نباشد که به دروغ یا خطای آنان پی برده شود– مثلا چنانچه دومردعادل در میان عدهای زیادی که همه میتوانند درصورت وجود هلال آن را ببیند، ادعای رؤیت کنند، درحالی که بقیه مردم باقدرت بینائی مشابه نتوانسته رؤیت نمایند- ویا شهادت آن دوازجهت جاووضع طبیعی وحجم ومقدار نورماه به اهم اختلاف داشته باشد دراین دوصورت اطمینان ازگفته آنان سلب میشود.
(5) آیت الله موحدی نجفی:دومرد عادل گواهی دهند که درشب ماهرا دیدهاند، به شرط آن که شهادت هریک درباره صفات ماه خلاف دیگری ویا خلاف واقع نباشد، امااگرفقط در تشخیص بعض خصوصیات اختلاف داشته باشند-مثل آنکه یکی بگویدماه بلند بوده ودیگری بگوید بلند نبوده به گفته آنان ماه ثابت میشود.
(6) آیت الله العظمی فیاض: اگرسی روزازاول ماه شعبان بگذرد اول ماه رمضان ثابت میشود چون ماه قمری بیشتر ازسی روز نیست واگرسی روزاز اول ماه رمضان بگذرد اول ماه شوال ثابت میگردد.
(7) آیت الله موحدی نجفی: سی روز ازآغاز ما شعبان بگذرد...اول ماه شوال «عیدفطر» ثابت میشود.
پنجم: حاکم شرع حکم کند که اول ماه است. (1).
مسئله 2- اگردرشهری اول ماه ثابت شودبرای مردم شهردیگرفایده ندارد مگرآن دوشهر به اهم نزدیک باشد. (2).
مسئله 3- اول ماه باپیش گوئی منجمین (3) ثابت نمیشود ولی اگرانسان ازگفته آنان یقین (4) پیداکند باید به آن عمل نماید.
تبصرة:همه مراجع حکم حاکم شرع را دررؤیت هلال معتبرمی دانند، مگرآیت الله خوئی (ره) وآیت الله العظمی سیستانی وآیت اللهالعظمی وحید خراسانی این بزرگواران میفرمایند:اول ماه به حکم حاکم شرع ثابت نمیشود. (ایت الله خوئی رعایت احتیاط اولی است) (ایت الله سیستانی مگراینکه ازحکم اویا ثابت شدن ماه نزد اواطمینان به دیده شدن ماه حاصل شود) (ایت الله وحید بنابراحتیاط واجب، اول ماه باحکم حاکم شرع ثابت نمیشود).
تعریف روزه:
روزه درلغت به معنی امساک وخوداری ازهرچیزی است، ودراصطلاح فقهاء روزه (5) آنستکه انسان برای انجام فرمان خداوندعالم، ازاذان صبح تامغرب از (6) چیزهای که روزه راباطل میکند- وشرح آنها بعدا گفته میشود- خوداری نماید.
نیت روزه:
مسئله 4- لازم نیست انسان نیت روزه را ازقلب خود بگذراند، یا مثلا بگوید «فردا راروزه میگیرم» بلکه همین قدرکه برای انجام فرمان خداوند عالم ازاذان صبح تامغرب کاری که روزه راباطل میکند انجام ندهد کافی است وبرای آنکه یقین کند تمام این مدت راروزه بوده باید مقداری پیش ازاذان صبح ومقداری هم بعدازمغرب ازانجام کاری که روزه راباطل میکند خوداری نماید.
(1) آیت الله العظمی محقق: حکم حاکم شرع که خطای او وخطای مدرک اومعلوم نباشدحکم وی نافظ است حتی نسبت به غیر مقلدینشان.
آیت الله موحدی نجفی: اگر حاکم شرع جامع الشرایط حکم کند که اول ماه است، کسی هم که ازاوتقلید نمی کندباید به حکم اوعمل نماید، ولی کسی که میداند حاکم شرع اشتباه کردهیا اوراجامع الشرایط نمی داندنمی تواند به حکم اوعمل کند.
آیت الله العظمی فیاض: بنا براظهرحاکم شرع جامع الشرایط حکم کندکه اول ماه است دراین صورت هیچ کس حق مخالفت ندارداگرچه مقلد اونباشدمگراین که بداند حاکم جامع الشرایط نیست یادر حکم اشتباه نموده است.
(2) آیت الله موحدی نجفی: برای مردم شهرهای دیگرفایده ندارد، مگرآنکه فاصله آنها کم باشدیاانسان بداند که افق آنهایکی است، ویا بدانددرآن شهری که ماه دیده شده آفتاب زودتر از شهر خودش غروب میکند.
آیت الله محقق: درشهرهای دیگرچه دورباشندچه نزدیک، چه درافق متحدباشندیانه نیز ثابت میشود درصورتی که در شب مشترک باشندولو این که اول شب یکی آخر شب دیگری باشد.
آیت الله فیاض: اگرماه در شهری دیده شود، برای شهرهای که در افق یکسان هستندثابت میشود، بلکه درتمام شهرهااگرچه در افق یکسان نباشند.
(3) آیت الله فیاض: اول ماه به شهادت زنان ثابت نمیشود وهمچنین به شهادت یک مردعادل به اضافه قسم او، یا به پیش گوئی منجمین.
آیت الله موحدی نجفی: وشهادت زنان ثابت نمیشود ولی اگر انسان ازگفته آنان یقین یااطمینان پیداکندباید به آن عمل نماید.
(5) آیت الله موحدی نجفی:روزه یکی ازپایه های مستحکم دین مقدس اسلام وازواجبات مهم است که خداوندمتعال بربندگانش واجب نموده وآریدگارجهان بندگانش رابرای تهذیب نفس وتطهیرقلب وادای زکات بدنهایشان به سوی آن فرا خوانده است.
روزه آنست که انسان به قصد قربت برای انجام فرمان خدای عالم ازاذان صبح تامغرب ازچیزهای که روزه راباطل می کنندامساک وخودداری نماید، وروزه سپرآتش جهنم ووسیله ورود انسا نبه بهشت میباشد.
(6) آیت الله محقق: ازنه چیز.
تبصرة: حضرت آیت الله العظمی موحدی نجفی (دامت برکاته) برای صحت روزه پنج شرط قائل شدهاند.1- اسلام وایمان که ازغیر مسلمان ولو روزه هم بگیرد صحیح نمیباشد. 2-نیت اطاعت فرمان الهی. 3- پاک بودن ازحض ونفاس. 4- مسافرنبودن .5- مریض وبیمار نبودن لذابا توجه به این قید مریضی که میداند روزه برای اوضرردارد اگر روزه بگیرد روزه اوصحیح نیست. 6-عدم ضرر وعسرحرج غیر طبیعی، با توجه به این قیدبااندک کسالت طبیعی نمیتوان روزه راترک کرد.
حضرت آیت الله العظمی فیاض:درصحت روزه نیت با اجزاء سه گانه آن معتبر است. 1- قصد قربت .2- قصد اخلاص به معنای آنکه ریا نباشدزیرا ریا حرام وروزه را باطل میکند. 3- قصد اسمی که شارع آن رامعین نموده است «مثلا روزه قضا یا روزه ماه رمضان».
مسئله 5- انسان میتواند درهرشب ازماه رمضان، برای روزه فردای آن نیت کند، وبهتراست که شب اول ماه هم، نیت روزه همه ماه رابنماید.
تبصرة: آیت الله موحدی نجفی: نیت روزه یکی از سه حالت رادارد.
1- چنانچه روزه اوواجب معین باشد- مانند روزه ماه رمضان- باید پیش ازاذان صبح نیت روزه فردارا بنماید. وازاول شب ماه رمضان تااذان صبح هروقت روزه فردارا نیت کند اشکال ندارد. 2-چنانچه روزه اوواجب غیر معین باشد-مانند روزه قضا یا کفاره واجب- وقت نیت آن تاظهرادامه دارد.3- چنانچه روزه اومستحبی باشد وقت نیت آن ازاول شب قبل تاچند دقیقه به اذان مغرب روز بعد است.
آیت الله العظمی فیاض: وقت نیت روزه ماه رمضان ونذری که درروزه معین واجب شده تاطلوع فجراست وتأخیرآن ازفجرصادق جایزنیست واما سایرروزه های واجب مکلف تازوال فرصت دارد نیت کندوتأخیرآن اززوال جایزنیست بلکه واجب است که قبل اززوال باشد.
آیت الله العظمی محقق: وقت نیت روزه ماه رمضان ازاول شب است تانمازصبح، وقت نیت روزه مستحبی ازاول شب است تاموقع که به اندازه نیت کردن به مغرب مانده است.
مبطلات روزه: چیزهای که روزه را باطل میکند.
مسئله 6- نه چیز روزه را باطل میکند:
اول: خوردن وآشامیدن. دوم: جماع. سوم: استمناء، واستمناءآنستکه انسان باخودکاری کند که منی ازاوبیرون آید. چهارم: دروغ بستن به خدا وپیغمبر، وجانشینان پیغمبر (علیهم السلام). پنجم: رساندن غبارغلیظ به حلق. ششم: فروبردن تمام سردرآب. هفتم : باقی ماندن برجنابت وحیض ونفاس تااذان صبح. هشتم: اماله کردن با چیزهای روان. نهم: قی کردن.
تبصرة: بعضی ازمراجع چون خوردن وآشامیدن رادوچیزحساب کردهاند، مبطلات روزه را ده مورد بیان کردهاند مثل وآیت الله فیاض وآیت الله موحدی نجفی.
مسئله 7-(1) اگرروزه دار (2) عمداچیزی رابخورد یابیاشامد، روزه اوباطل میشود، چه خوردن وآشامیدن آن چیزمعمول باشد-مثل نان وآب- چه معمول نباشد-مثل خاک وشیره درخت-وچه کم باشد یازیاد، حتی مسواک رااگرازدهان بیرون آورد، ودوباره به دهان ببردورطوبت آن رافروببرد، روزه اوباطل میشود، مگرآنکه رطوبت مسواک درآب دهان به طوری ازبین برودکه رطوبت خارج به آن گفته نشود.
مسئله 8- اگرموقع که مشغول غذاخوردن است بفهمد که صبح شده باید لقمه را ازدهان بیرون آورد، وچنانچه عمدافروبرد روزهاش باطل است و (3) به دستوری که بعداگفته خواهدشد کفاره هم براوواجب میشود.
مسئله 9- اگرروزه دار (4) سهواچیزی بخورد یابیاشامدروزه اش باطل نمیشود.
مسئله 10- اگرروزه دارچیزی را که لای دندان مانده است عمدافروببرد، روزهاش باطل میشود.
مسئله 11- انسان نمی تواندبرای ضعف (5) روزه رابخورد، ولی اگرضعف اوبه قدری است که معمولا نمی شودآنراتحمل کرد، خوردن روزه اشکالی ندارد.
مسئله 12-(6) احتیاط واجب آنست که روزه دارازاستعمال آمپولی که به جای غذا بکارمیرودخوداری کند، ولی تزریق آمپولی که عضورا بی حس میکند، یا به جای دوااستعمال می شوداشکال ندارد.
(1) آیت الله فیاض: مطلق خوردن وآشامیدن اگرچه کم باشد حتی خوردن آنچه که بین دندانها باقی مانده وخوردن آنچه که غیرمتعارف است مانندخاک وریگ بلکه فروبردن غباری که ذرات خاک آن آشکاراست جایز نیست.
(2) آیت الله محقق: باالتفاط به اینکه روزه دارد.
(3) آیت الله موحدی نجفی: ودرروزه رمضان.
(4) آیت الله موحدی نجفی: ازروی اشتباه وفراموشی چیزی بخورد یا بیا شامد، روزهاش باطل نمیشود، چه روزه اوواجب باشد یا مستحب.
(5) آیت الله موحدی نجفی:وناتوانی جسمی روزه را بخورد، ولی اگرضعف اوبه قدری زیاداست که به طورعادی قابل تحمل نیست خوردن روزه اشکالی ندارد.
(6) آیت الله محقق:آمپولی که عضورا بیحس می کندیا به جهت دیگراستعمال می شودبرای روزه دار اشکال ندارد، وبهترآنست که از استعمال آمپولی که بجای دواوغذابکار می برندخوداری کند.
آیت الله موحدی نجفی:روزه دارباید ازتزریق آمپولهای غذایی، سرمهای غذایی خوداری کند، ولی تزریق آمپولی که برای بی حس کردن عضوازبدن به کارمیروداشکالندارد، وهمچنین آمپولهای تقویتی. پس اگرروزه دارمریضی باشدکه روزه برای اوضررنداردولی به آمپول داروئی نیاز داردوناچاراست درروزآمپول رابزندمانعی ندارد، پس اززدن آمپول روزه آن روزرا بگیردوبنابراحتیاط مستحب قضای آن راهم بجاآورد.
حجت الاسلام حاج حیدر محمدی
منابع ومأخذ:
1- قرآن کریم.
2- توضیح المسا ئل حضرت ایت الله العظمی امام خمینی (ره).
3- راهنمای فتاوا – حسین فلاح زاده چاپ سوم.
4- توضیح المسائل حضرت آیت الله العظمی محقق کابلی چاپ نوزدهم سال 1388 قم.
5- توضیح المسائل حضرت آیت الله العظمی فیاض چاپ سوم سال 1390 قم.
6- توضیح المسائل حضرت آیت الله العظمی موحدی نجفی چاپ اول سال 1389 قم.
7- رساله دانشجوئی – سید مجتبی حسینی چاپ هشتم سال 1386 قم.